گام Scale در موسیقی

کلیدهای ساز صفحه کلید (یا پیانو) در دسته های 12 تایی (7 سفید و 5 سیاه) جای گرفته اند که به فرنگی به آن Octave گفته میشود و برگردان واژه به واژه آن را میتوان "هشتگان" نامید. دسته 12 تایی نخست (که آن را گاهی با C1 نشان میدهند) و چندتا کلید نخست دسته 12 دوم برای ساخت "هم نوا" Accord همراه با آواهای نغمه Melody بکار میروند. هشتگان سوم C3 و در کنار آن هشتگان چهارم C4 ارزشمندترین کلیدهای بکار رفته در ساخت نغمه است. شاید بتوان گفت کلید A یا آوای la از هشتگان چهارم C4 ، را میتوان بعنوان کلید پایه برای سنجش دیگر کلیدهای ساز نسبت به آن نشان کرد. این آوا دارای بسامد 440 Hertz بوده و آوا ( note )ی همنام هشتگان پس از آن دارای بسامد دو برابر آن ( 880 Hertz ) است. هریک از کلیدهای یک هشتگان با کلید کناری خود "یک نیم پرده" فاصله دارد.

یک نغمه ساز میتواند برای ساخت یک نغمه از بخشی از این دسته 12 تایی بهره بگیرد که شناخته ترین روش آن ساخت نغمه با بکاربردن 7 کلید از این 12 کلید است (که این شماره میتواند در یک نغمه بیشتر یا کمتر شود). برای نمونه اگر از کلید Do که با شماره 1 و حرف لاتین C نمایش داده شود آغاز کنیم و تنها از کلیدهای سفید پس از آن در ساخت نغمه بهره بگیریم به این "دسته" از کلیدها گام Cmajor یا Do بزرگ گفته میشود. پس میگویند فلان نغمه در گام Cmajor ساخته شده است. یا به گفته دیگر این گامی است که از کلید C آغاز و به کلید C پس از آن ادامه می یابد که روی هم میشود 8 کلید.

اگر به فاصله کلیدها در این گام نگاه کنید می بینید که فاصله هر کلید از کلید دیگر به این شکل است

1-1-0.5-1-1-1-0.5 C-D-E-F-G-A-B-C

حالا اگر همین الگوی 2.5 پرده ای را از کلید D آغاز کنیم گام Dmajor ساخته میشود و به همین گونه از هر 12 کلید یک هشتگان میتوان گامهای دیگر را ساخت که در کل به آن گام های بزرگ گفته میشود.

در کنار گام های بزرگ الگوی دیگری هم میتوان بکار برد که به کمک آن گام های کوچک ساخته میشود. در موسیقی فرنگی سه جور گام کوچک آموزش داده میشود در زمانیکه تنها یک گونه آن بکار میرود! که به آن کوچک هماهنگ یا harmonic گفته میشود. پس هرجا نام گام کوچک در ساخت یک نغمه نوشته شد دیگر نیاز به افزودن پسوند "هماهنگ" نیست (دیگر گام های نوشته شده در کتابها را گام کوچک theoric و melodic میگویند). برای نمونه در گام Cminor کلیدهای بکار رفته و الگوی فاصله کلیدها به این شکل است (البته گام های موسیقی بسیار بسیار گوناگون تر از این دو نمونه است که دیگران درباره آن گفتگو کرده اند و ما نیاز به بازگو کردن آن گفته ها نمی بینیم).

1-0.5-1-1-0.5-1.5-0.5 C-D-Eb-F-G-Ab-B-C

در آوا نویسی برای سادگی کار، در ابتدای هر رج کلیدهای سیاه بکار رفته در ساختار گام را با نشانه های  b و # (که خوانده میشود "به مل" و "دیز") به ترتیب برای کاهش نیم پرده و یا افزایش نیم پرده نسبت به کلید نخستین، نشان داده میشود که به آن "کلید نشان" یا Key Signature گفته میشود. در نمونه زیر می بینید که از کلیدهای Eb و Bb در ساخت گام Bbmajor بهره گرفته شده است و نیازی به هر بار افزودن نشانه b در میانه رج ها به کلید های E و B  نیست.

جالب این است که نرم افزارهای فرنگی توان نشان دادن درست "گام کوچک" در آوانویسی نغمه را ندارند و ساختار آنها تنها برای نشان دادن گام های بزرگ آماده شده است. از این رو برای نغمه نویسی ترانه های نوشته شده در گام های کوچک harmonic ، گاهی باید نشانه b یا # یک آوا را تک به تک در هر رج نشان داد.

گاهی نغمه نویس در همه جای نغمه خود تنها به کلیدهای یکی از گام های گفته شده بسنده میکند و گاهی هم از دو یا چند گام در ساخت نغمه بهره میگیرد که در اینجا برای آسانی ما نام گام این دسته از نغمه ها را "گام لغزان" Sliding Scale می نامیم. فرار رفتن از مرزهای یک گام در ساخت یک نغمه گونه ای از رفتاری است که ما آن را “قادری شدن” Ghaderisation (با نام و یاد  عبدالقادر مراغه ای موسیقی دان به نام ایرانی سده نهم هجری) می نامیم و جای دیگر از آن گفتگو میکنیم.